1.Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός;

Ο σχολικός εκφοβισμός είναι μια κατάσταση με χαρακτηριστικά την πρόθεση της πρόκλησης βλάβης ή δυσαρέσκειας, την επαναληψιμότητα της βίαιης ή επιθετικής συμπεριφοράς και την ανισομετρία δύναμης ή ισχύος ανάμεσα σε θύτη και θύμα με την σαφή υπεροχή της πλευράς των δραστών (King et al., 1996 ).

2.Τι μορφές μπορεί να λάβει;

• Λεκτική, δηλαδή υποτιμητικές λέξεις που πληγώνουν (πχ. βλάκα, γυαλάκια, κ.λπ.)
• Σιωπηρή – Συναισθηματική όπως είναι η απόρριψη ή αποκλεισμός του παιδιού από τις παρέες και τις δραστηριότητες των συνομηλίκων.
• Φυσική/Σωματική που μπορεί να είναι σπρωξίματα, χτυπήματα, καταστροφή προσωπικών ειδών κλπ. 

3. Ποιοι εμπλέκονται;

Στο σχολικό εκφοβισμό υπάρχει το θύμα (που δέχεται την επίθεση), ο θύτης (που προκαλεί την επίθεση) και ο/ οι παρατηρητές.

4. Που μπορεί να εκδηλωθεί;

Το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού εκδηλώνεται σε μέρη όπου βρίσκονται αρκετά παιδιά π.χ. σχολείο. Αρκετά συχνά συμβαίνει στη διαδρομή από και προς το σπίτι του παιδιού.

5. Ποια είναι η διαφορά μεταξύ εκφοβισμού και πειράγματος;

Αρκετοί ενήλικές αναρωτιούνται αν υπάρχει διαχωριστική γραμμή μεταξύ του σχολικού εκφοβισμού και του παιδικού πειράγματος. Για αυτό είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε ότι σχολικό εκφοβισμός  δεν είναι το πείραγμα όπου δυο φίλοι πειράζονται, με στόχο να κάνουν πλάκα και δεν ενοχλείται κανείς. Δεν είναι η σύγκρουση ακόμη κι αν αυτή είναι βίαιη, μεταξύ παιδιών που έχουν ίση δύναμη σε αριθμό, σε σωματική διάπλαση, σε κοινωνική θέση, σε κουλτούρα. Δεν είναι ο καυγάς ανάμεσα σε παιδιά που έχουν ίδια συναισθηματική κατάσταση όταν δηλαδή υπάρχουν δύο εξίσου θυμωμένα παιδιά επειδή έχασαν στο παιχνίδι τους.  Αλλά είναι μία απρόκλητη, επαναλαμβανόμενη, εσκεμμένη, επιθετική συμπεριφορά, όπου υπάρχει ανισότητα δυνάμεων, αντικειμενική (π.χ. σωματική) ή υποκειμενική (π.χ. προσωπικότητας).

6. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του θύτη;

• Βιωμένη τραυματική εμπειρία (κακή μεταχείριση ή ένα περιστατικό εκφοβισμού).
• Έλλειψη αποδοχής ,συναισθηματικής απόκρισης και επικύρωσης από το οικογενειακό περιβάλλον.
• Δέχεται σκληρή πειθαρχία στο σπίτι (λεκτική/σωματική κακομεταχείριση).
• Έλλειψη επίβλεψης, ορίων ή παρέμβασης από τη μεριά  γονέων, δασκάλων ή άλλων ενηλίκων.
• Νιώθει θυματοποίηση από μεγαλύτερα αδέρφια.
• Πρότυπα εκφοβιστικής- επιθετικής συμπεριφοράς (γονείς, φίλοι, κοινωνία, τηλεόραση, ταινίες, βιντεοπαιχνίδια).

7. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του θύματος;

• Έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων (επικοινωνία, συνεργασία, επίλυση συγκρούσεων).
• Παιδιά εσωστρεφή, μοναχικά, ήσυχα και ευαίσθητα.
• Δυσκολεύονται σε θέματα διεκδίκησης.
• Αδυνατούν να ακολουθούν κανόνες ή οδηγίες (παιχνίδια- κοινωνική δραστηριότητα).
• Μαθησιακές δυσκολίες ή ιδιαίτερα υψηλές σχολικές επιδόσεις.
• Χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο της οικογένειας.

8. Πώς θα καταλάβω αν έχει πέσει θύμα εκφοβισμού;

Οι γονείς συχνά ανησυχούν και αγωνιούν με ποιο τρόπο μπορούν να αντιληφθούν αν το παιδί του έχει πέσει θύμα εκφοβισμού. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα παιδιά επικοινωνούν αυτό που έχουν ανάγκη, αυτό που τους συμβαίνει σε κάθε στάδιο της ανάπτυξης  τους μέσα από τις πράξεις τους, τα λόγια τους και τη στάση τους.  Ωστόσο, πολλές φορές για ένα παιδί είναι δύσκολο να επικοινωνήσει με λόγια αυτό που βιώνει και γι’ αυτό μπορεί να βρει έμμεσους τρόπους επικοινωνίας. Τέτοιοι τρόποι μπορεί να είναι η αλλαγή συμπεριφορά όπως να εκφράζει ακραία συναισθήματα (έντονο θυμό, κλάματα, φοβίες) ή συμπεριφορές κυρίως επιθετικότητα όταν έχει δεχτεί εκφοβισμό ή παλινδρόμηση σε παλιές συμπεριφορές. Επίσης, μπορεί να αρνείται να συνεργαστεί συστηματικά π.χ. «να κοιμηθεί στο κρεβάτι του», «να πάει σχολείο», «να φάει», «να μην θέλει να συμμετέχει». Τέλος, όταν το παιδί δεν είναι σε θέση να εκφράσει με λόγια τα προβλήματά του και τις ανησυχίες του, μπορεί να εμφανίσει σωματικά συμπτώματα όπως δυσκολίες στον ύπνο και τη διατροφή, νυχτερινή ενούρηση, κοιλιακούς πόνους, διαταραχές στη ροή του λόγου (τραυλισμός) κτλ. Τα συμπτώματα αυτά αποτελούν την σωματοποιημένη εξωτερίκευση   των συναισθημάτων του παιδιού καθώς και την προσπάθειά του να επικοινωνήσει με τους ενήλικες το μήνυμα που θέλει.

9. Τι μπορώ να κάνω αν το παιδί μου έχει πέσει θύμα εκφοβισμού;

Το πρώτο και πιο σημαντικό είναι να δώσω χρόνο και χώρο στο παιδί να μιλήσει για αυτό που έχει βιώσει χωρίς να νιώθει ότι γονέας θα του ασκήσει κριτική ή θα τον απορρίψει. Έπειτα, είναι σημαντικό να επικοινωνηθεί αυτό το πρόβλημα με το σχολείο προκειμένου γονείς και εκπαιδευτικοί να αναλάβουν από κοινού δράση για αυτό που έχει συμβεί. Είναι σημαντικό να υπάρχει μια σταθερή παρακολούθηση εξέλιξης και η τακτική επικοινωνία με το σχολείο.

10. Τελευταίο αλλά πιο σημαντικό!

Γινόμαστε αυτό που οι γονείς μας μας διδάσκουν, όταν δεν προσπαθούν να μας διδάξουν.

«Εκκρεμές του Φουκώ», Ουμπέρτο Έκο.

Ίλια Χατζή, Ψυχολόγος MSc, Ψυχοθεραπεύτρια CBT